Chuyện công chức đang vừa làm, vừa đi học, đi thi, giờ đây đã trở thành phố biến trong các cơ quan nhà nước. Nào là đi học để kiếm tấm bằng đại học tại chức, học để thi nâng ngạch từ chuyên viên lên chuyên viên chính, học các lớp quản lý nhà nước, ngoại ngữ, tin học, lái xe rồi là cao cấp chính trị, học để lấy bằng thạc sỹ v.v.. và v.v… Mục đích đi học cũng khá đa dạng. Bên cạnh một bộ phận công chức đi học để có kiến thức thực sự nhằm phụ vụ công việc quản lý, công tác chuyên môn v.v… thì cũng có một bộ phận không nhỏ đi học để có những tấm bằng, chứng chỉ giúp cho việc lên lương, lên chức được dễ dàng... Không chỉ có lớp công chức trẻ đi học mà bây giờ, cả những người tóc đã hoa râm, thâm niên công tác đã nhiều vẫn xin được đi học. Nếu việc học là thể hiện của sự cầu tiến thì cần nên khuyến khích và phát huy. Tuy nhiên, đi học mang tính hình thức, học để mà cho có học, học chơi nhưng có bằng thật, có tiền là có bằng, có chứng chỉ thì phải bị lên án…
Những hình thức học của công chức đa số là dạng “vừa làm vừa học” có thể là tập trung theo từng đợt, có khi là tập trung cả năm, có thể là học ngoài giờ, học vào buổi tối, thứ 7, chủ nhật….Tổ chức kỷ luật ở các lớp học, nhất là các lớp tại chức cũng không phải là chặt chẽ cho lắm. Học viên chủ yếu là đến lớp để nghe và chép. Ôn thi thì khá trọng tâm vì nếu không có trọng tâm thì không mấy ai mà đủ can đảm để làm bài một cách “tự lực cánh sinh”. Bên cạnh đó, nội quy thi cũng không đến nỗi nào, cán bộ coi thi nếu không công khai “bật đèn xanh” cho giở tài liệu thì nhưng ngó lơ hoặc bỏ qua cho thí sinh trao đổi, quay cóp. Tuy rằng vài năm trở lại đây, có “siết lại kỷ cương” trong thi cử nhưng cũng không phải là quá nghiêm ngặt, vì nghiêm quá, sẽ ít có người vượt qua!
Phổ biến là chuyện đi học tại chức hoặc các dạng học tương đương khác thường kèm theo yếu tố tài chính. Nào là tiền nộp quỹ lớp, tiền bồi dưỡng giáo viên, tiền mua tài liệu, giáo trình, tiền liên hoan... Ngay cả đi học lấy bằng lái xe bốn bánh mà có nơi, thí sinh cũng phải chung tiền để mời thầy đi lai rai hoặc bỏ bì để thầy truyền “bí quyết nhà nghề”!? Nhiều khi muốn học cho nghiêm túc mà cũng không dễ vì xung quanh ai cũng học để đối phó, để làm thế nào cho “trúng tủ”, để chép “đúng địa chỉ” trong các kỳ thi chứ không phải là học để nhớ để hiểu để làm bài thi một cách tự giác.
Xin lấy dẫn chứng kỳ thi lên ngạch chuyên viên chính do Bộ Nội vụ tổ chức cáhc đây mấy năm, để thấy được cái “sự học”, thi cử của công chức. Mục tiêu của kỳ học và thi này là để sát hạch trình độ chuyên môn của cán bộ công chức, làm cơ sở để đánh giá chất lượng, sắp xếp công chức theo trình độ, đồng thời cũng đảm bảo về chế độ chính sách cho họ, thông qua thang bậc lương được hưởng sau khi nâng ngạch. Phần lớn các thí sinh, khi đến với kỳ thi này đều đã có thâm niên hàng chục năm trở lên “lăn lộn” trên “chiến trường bàn giấy” với đủ các điều kiện bằng cấp về ngoại ngữ, tin học... Đến cuộc thi mới thấy, số thí sinh U40 chiếm thiểu số, còn đa phần là những người tuổi cao, “da mồi tóc bạc”, “chức sắc đầy mình”. Cũng không hiếm người thi xong, có kết quả cũng là lúc “nhận sổ hưu”. Thường là ở những cuộc thi dạng này, tính cạnh tranh, đua chen, tỷ lệ đậu rớt, “chọi nhau” không được đặt ra, nhưng chính nó lại ngấm ngầm trở thành một áp lực tâm lý nặng nề cho thí sinh khi buộc phải đậu chứ không còn con đường nào khác.
Và thế là các “chiêu bài” nhằm đạt điểm đỗ được phát huy tối đa. Đầu tiên là các máy photocopy phía trước cổng trường (địa điểm dự thi) phát huy hết công suất và “công nghệ tiên tiến” mà vẫn không kịp in sao những bài học trong sách thành những quyển nho nhỏ nằm gọn lòng bàn tay, chữ thì li ti để bán cho các công chức thí sinh nhà ta. Thí sinh tỉnh này “ngó nghiêng” qua tỉnh khác để xem có “thông tin” gì mới và khác không. Chưa đủ, thỉnh thoảng trong khu vực nội trú lại có từng nhóm túm năm, tụm ba để bàn bạc, nghe đâu có người quen với ông này, bà nọ trong Hội đồng thi được người ta tiết lộ cho đề thi năm nay sẽ là thế này, thế kia… Nhưng có lẽ sôi nổi nhất vẫn là những cuộc thảo luận làm sao đối phó với tình huống giám thị coi thi ngặt nghèo. Có tỉnh lợi dụng chiêu quen biết giáo viên trong trường để đặt vấn đề “bồi dưỡng”, có nơi bàn phương án “điệu hổ li sơn” trong phòng thi hoặc phương án “thả mồi bắt bóng” bằng điện thoại di động… thôi thì đủ kiểu. Sự thật là có đến hơn 90% thí sinh làm “phao” để đem vào phòng thi (còn việc đem vào mà có sử dụng không thì là chuyện khác). Có người làm hai, ba “phao” để dự phòng, mất cái này có ngay cái khác. Tội nghiệp nhất là các công chức cao niên, làm “phao” nhỏ, chữ nhỏ quá làm sao đọc. Vậy nên có chuyện cười khi một thí sinh nói: “Tôi mà là giám thị, tôi cho mang tài liệu vào thoải mái nhưng… không cho mang kính”. Đã làm “phao” rồi, lại làm nhiều “phao” thì tất cũng phải nhớ thuộc lòng sơ đồ bố trí “phao” theo kiểu: “chủ đề A túi áo, nội dung B túi quần, lý thuyết túi trước, thực hành túi sau…”. Cho nên nhiều thí sinh trông như bị thần kinh khi vào đến phòng thi rồi mà còn vừa đi vừa lẩm nhẩm bên phải, bên trái, đằng trước, đằng sau…Cô bạn mình thật thà thú nhận: “trong đời đi học, từ mẫu giáo đến đại học, mình chưa bao giờ phải giở tài liệu như thế này. Thật xấu hổ quá, về nhà không dám để lộ cho con cái biết, vì mình đang răn dạy nó phải trung thực, phải nghiêm túc trong thi cử”. Thôi thì dù sao đi nữa, khi “lương tâm công chức” trỗi dậy, cũng còn có người nhận ra và xấu hổ với hành vi tệ hại của mình (Không biết mấy năm sau này, tình trạng trên có cón hay không?)
Một cuộc thi tất sẽ có người đậu, kẻ rớt. Không phủ nhận rằng có những người đã vượt qua kỳ thi bằng chính khả năng của mình, nhưng với cuộc thi này số người nói trên không nhiều và có thể khẳng định rằng, kết quả của họ không cao lắm. Phần lớn những người thi đậu được nhờ sự may mắn (xem được “phao” hoặc có người bên cạnh làm bài được cho chép). Số ít làm bài không được là do kém may mắn. Như vậy, cuộc thi chuyển ngạch công chức ( chưa kể các kỳ thi khác) như trên rốt cục đã đạt được cái gì? Phải chăng đó là kỹ năng thực hành “công nghệ coppy” tài liệu hay nói một cách đau xót đó là sự không trung thực, là căn bệnh thành tích, thói đạo đức giả mà các công chức thí sinh kia đã không thể không làm. Đó là thói “đi đêm” chạy chọt như một tất yếu để gỡ gạc cho sự yếu kém của mình. Đó là sự luộm thuộm trong tổ chức, gây tốn kém cho nhà nước và xã hội. Vì chỉ tính sơ sơ gần 500 người đi thi, chi phí ăn ở, sinh hoạt trong 10 ngày không dưới 4 triệu đồng/người thì tính ra đã hàng trăm triệu (thời điểm cách đây 5 năm). Và kết quả phản ánh có thực chất không khi người giỏi không chép được tài liệu thì có nguy cơ bị rớt và ngược lại người không giỏi mà chép được tài liệu thì đỗ mà có khi lại đỗ điểm cao.
Vậy đó, chuyện công chức đi thi cứ diễn ra đều đặn năm này qua năm khác, tuy đã có vài cải tiến gọi là để nâng cao một cách thực chất chất lượng của công chức cũng như chất lượng của những tấm bằng, chứng chỉ đi kèm. Hy vọng những ai có trách nhiệm, nên quan tâm một cách nghiêm túc đến thực trạng trên, để bộ máy nhà nước ngày càng phát triển có chiều sâu, đáp ứng được nhu cầu đi lên của quá trình hội nhập và mở cửa, đưa đất nước sớm thoát khỏi danh sách các nước chậm phát triển.
